Szachowy model mistrza

Szachowy model mistrza – składniki sukcesu

Poniższy tekst pochodzi z 1988 roku i jest fragmentem pracy dyplomowej, będącej uwiecznieniem podyplomowego studium trenerów szachowych, które odbyło się w AWF w Warszawie. Praca została napisana pod kierunkiem pani profesor Zofii Żukowskiej i jest jedynym modelem mistrza w szachach, jaki został opracowany w Polsce. Autor mi nieznany. Podobne modele mistrza powstały prawie we wszystkich dyscyplinach sportowych, uprawianych w naszym kraju.

Głównym celem działalności szkoleniowej jest osiągnięcie mistrzostwa sportowego, poprzez maksymalne zbliżenie umiejętności szkolonego zawodnika do modelu mistrza. Model mistrza jest abstrakcyjnym układem, którego zadaniem jest imitowanie wybranych, najważniejszych cech oryginału, to jest dzisiejszego bądź przyszłego mistrza określonej dyscypliny sportu. Teoria sportu podaje czynniki, które mają największy wpływ na wynik sportowy:

1. Stan zdrowia

2. Warunki fizyczne

3. Ogólna sprawność fizyczna

4. Cechy psychiczne

5. Sprawność techniczna

6. Umiejętności taktyczne

7. Specyficzna wytrzymałość

8. Intelektualizacja szkolenia

9. Doświadczenie zawodnicze

10. Rozwój poza sportowy zawodnika

Na podstawie wyżej wymienionych czynników można podać ogólno-sportowe cechy modelu mistrza w szachach. Są to:

1. Nienaganny stan zdrowia jest podstawą wszelkiej działalności wyczynowej. Zdrowy organizm nie zaprząta mózgu obsługą chorych narządów; mózg maksymalnie koncentruje się na problemach szachowych. W sporcie szachowym w całej rozciągłości obowiązuje zasada „w zdrowym ciele zdrowy duch” i można podać liczne przykłady zawodników, którym przewlekłe choroby nie pozwalają na uzyskiwanie lepszych rezultatów. Dużo trenują, jeszcze więcej pracują, ale problemy ze zdrowiem negują ich wysiłek. Oczywiście prawidłowe jest prawidłowe odżywianie (unikanie w nadmiarze potraw zatruwających organizm: jak kawa, mocna herbata, potrawy smażone, pieczone, tłuste, ostre przyprawy, słodycze oraz niepalenie papierosów i niepicie alkoholu.

2. Muskularna sylwetka pozwala dobrze znosić duże obciążenia w czasie treningów i zawodów. Mistrzowie Świata Wasyl Smysłow i Robert Fischer uprawiali boks, Borys Spasski i Garri Kasparow podnosili ciężary. Potężnie zbudowane są Nona Gaprindaszwili i Maja Cziburdanidze. Jedyny wyjątek stanowi Anatol Karpow, który jest niskim i szczupłym mężczyzną. Ale to on właśnie stracił siły w końcówkach meczów o mistrzostwo świata z Wiktorem Korcznojem w 1974 roku i 1978 roku oraz w meczu z Kasparowem w latach 1984-85. A przed ostatnim meczem w Sewilli Karpow oświadczył, że jest dobrze przygotowany do meczu pracując nad swoją tężyzną fizyczną. Agnieszka Brustman w czasie turnieju międzystrefowego w Żeleznowłodosku w 1985 schudła dziewięć kilogramów.

3. Wytrzymałość długotrwała potrzebna jest w konkurencjach, które trwają powyżej 8 minut. Energia jest prawie wyłącznie dostarczana przez system oddechowy i sercowo-naczyniowy. Szachista spędza przy szachownicy 2-3 godziny dziennie, a w czasie przygotowania do partii drugie tyle. Zawodnik o dużej wytrzymałości, mający większą wydolność tlenową, przetwarza w jednostce czasu więcej tlenu, wskutek czego jego mózg jest lepiej ukrwiony i w warunkach rosnącego zmęczenia popełni mniej błędów niż przeciwnik, który ma mniejszą od niego lub zupełnie małą wytrzymałość. Z kolei duża wydolność beztlenowa zwiększa szanse gracza w czasie rozgrywania obustronnego niedoczasu, to znaczy w sytuacji, kiedy obaj przeciwnicy mają bardzo mało czasu do namysłu i muszą maksymalnie szybko wykonywać posunięcia.

4. Odporność psychiczna konieczna jest do wytrzymywania napięć w czasie procesu szkoleniowego i w trakcie zawodów. W czasie turnieju szachowego zawodnik musi pokonać szereg barier psychologicznych, które stwarzają mu:

I. przeciwnik,

– niewygodny przeciwnik (możliwość przecenienia przeciwnika),

– słaby przeciwnik (możliwość zlekceważenia rywala),

– niesportowe zachowanie, które może przejawiać się w różnych formach, ma na celu wyprowadzenie rywala z równowagi i sprowokowanie go do popełnienia błędu.

II. sędziowie, działacze, dziennikarze, którzy zakłócają spokój zawodnika przed, po i w trakcie partii; liczą punkty, normy, rankingi krajowe i międzynarodowe oraz wysokość nagród.

III. sam zawodnik; zawodnik o silnej odporności psychicznej nie ulega przysłowiowej wodzie sodowej, gdyż uzyskuje wysokie wyniki, ma świadomość swoich słabych stron i pracuje nad ich likwidacją oraz doskonali swoje silne strony, potrafi regulować swoje stany emocjonalne poprzez układ treningu, zmiany stanów emocjonalnych, zmiany kierunku i treści myśli, zmiany kierunku koncentracji uwagi, trening autogenny itp.

5. Zdyscyplinowanie jest najważniejszą cechą mistrza w szachach. Szachista jest zdyscyplinowany realizuje systematycznie plany szkoleniowe, zachowuje porządek dnia we wszystkich okresach szkoleniowych, skrupulatnie i punktualnie wykonuje wszystkie zadania. Wiele przykładów zdyscyplinowania, systematyczności i konsekwencji działania znajdujemy u sportowców radzieckich. W Polsce wzorem pod tym względem był na pewno Włodzimierz Schmidt.

6. Specyficzna wytrzymałość zależy od właściwości sportu szachowego. Może być zwiększona przez emocje towarzyszące zawodom, wykonywanie trudnych ćwiczeń, przez wykonywanie treningu w warunkach zbliżonych do zawodów. Wytrzymałość specjalna potrzebna jest do kontynuowania długotrwałego treningu szachowego o wymaganej intensywności, przy utrzymaniu możliwie najwyższej efektywności pracy i zachowaniu podwyższonej odporności organizmu na zmęczenie przy wysiłkach odbywających się w różnych także niekorzystnych, warunkach środowiska zewnętrznego. Przykładem kształtowania specyficznej wytrzymałości może być trening, jaki Michał Botwinnik zaaplikował w 1971 roku Markowi Tajmanowowi przed jego meczem pretendenckim z Robertem Fischerem, Tajmanow rozgrywał partie treningowe przeciwko dwóm konsultantom: Wasiukowi i Bałaszowowi, którzy ponadto mogli wychodzić do drugiego pokoju gdzie mogli korzystać z literatury szachowej i analizowali partię na dodatkowej szachownicy. Ten symulacyjny eksperyment imitowania bardzo solidnego przeciwnika dał swoje efekty. Tajmanow uzyskiwał znakomite pozycje po debiucie i dobrze prowadził grę środkową. Katastroficzny wynik meczu 0-6 z Fischerem spowodowany był ogromną przewagą techniki szachowej Fischera, który precyzyjnie wykorzystywał najdrobniejsze niedokładności przeciwnika w końcowych fragmentach partii.

7. Wysoki poziom intelektualny konieczny jest do osiągania najwyższych wyników, a dla szachisty jest tak ważny, jak ogólna sprawność fizyczna dla pozostałych sportowców. Zawodnik o szerokich horyzontach umysłowych, świetnie wytrenowanej pamięci, wysokiej kulturze ogólnej i szachowej oraz potrafiący logicznie wyciągać wnioski osiąga wysoki poziom intelektualizacji szkolenia. Wśród najwybitniejszych szachistów tytuły profesorskie uzyskali: Lasker, Euwe, Vidmar, Fine, a tytuły doktorskie mistrzowie świata: Alechin, Botwinnik i Karpow. Bardzo ważny jest poza sportowy rozwój zawodnika, który pozwala wzbogacić osobowość szachisty. Spośród licznych przykładów poza szachowych zainteresowań wymienić można wirtuoza fortepianu Tajmanowa, wybitnego śpiewaka Smysłowa, czy znawcę starożytnego Egiptu – Hubnera. Wielu silnych szachistów, którzy z różnych nie zdobywali wyższego wykształcenia, pracowało nad podniesieniem swojego poziomu intelektualnego kosztem wielu wyrzeczeń i kłopotów jak Fischer, który chcąc studiować radziecką literaturę szachową nauczył się języka rosyjskiego, co na przełomie lat 50/60 nie było w Stanach Zjednoczonych mile widziane.

8. Naukowe podejście do szachów nierozerwalnie wiąże się intelektualizacją szkolenia, ponieważ wskazuje prawidłowy kierunek procesu szkoleniowego. Prekursorami naukowego podejścia do szachów byli Emanuel Lasker, Aleksander Alechin, ale dopiero Michał Botwinnik zainicjował naukowy system pracy nad szachami, polegający na usystematyzowaniu zgromadzonej szachowej wiedzy, planowanej organizacji poszukiwań analitycznych, budowaniu całych systemów gry (od debiutu po końcówkę) o bogatych wieloplanowych założeniach strategicznych. Botwinnik połączył w szachach elementy sztuki, nauki i sportu. Jako pierwszy ogłosił zasady przygotowania się do zawodów i przestrzegania reżimu turniejowego w sposób kompleksowy. Naukowe podejście do szachów pozwala wykorzystać możliwości treningowe, to znaczy w tym samym czasie uzyskiwać większą efektywność treningu oraz maksymalne wykorzystanie potencjału i możliwości zawodnika w trakcie zawodów.

9. Umiejętności taktyczne są przemyślanym, zracjonalizowanym, ekonomicznym i zaplanowanym sposobem prowadzenia walki sportowej. Mistrz szachowy reprezentując uniwersalny styl gry, potrafi narzucić przeciwnikowi taki charakter walki, który mu najmniej odpowiada. Najczęściej jest to sprowadzenie partii do pozycji technicznych, jeśli gramy z zawodnikiem kombinacyjnym lub zaostrzenie i komplikowanie gry, jeśli przeciwnik reprezentuje pozycyjny styl gry. Dobrymi przykładami takiej taktyki są mecze o mistrzostwo świata między Botwinnikiem i Talem w latach 1960-61, kiedy każdy z wielkich rywali chciał narzucić swój styl gry. W pierwszym meczu sztuka ta udała się Talowi i po partiach o burzliwym przebiegu został mistrzem świata. W meczu rewanżowym Botwinnik nie pozwolił rozwinąć fantazji Talowi, gra w większości partii miała techniczny charakter i Botwinnik powrócił na szachowy tron. Często szachista wybiera niewygodne dla przeciwnika warianty debiutowe jak na przykład Karpow obronę Caro-Kann przeciwko Borysowi Spasskiemu w 1974 roku lub ogólnie zmienia cały repertuar białymi z debiutów otwartych na zamknięte – jak to uczynił Fischer przeciwko Spasskiemu w 1972 roku w Rejkjaviku. Uniwersalna taktyka mistrza szachowego polega na pryncypialnym rozegraniu wariantu debiutowego, stworzeniu przeciwnikowi maksymalnych problemów w grze środkowej i walce w końcówce do gołych króli.

10. Wysoki poziom etyczno-moralny jest pomijany w cechach mistrza w teorii sportu, ale trudno wyobrazić model mistrza szachowego, który nie przestrzega idei fair-play. Karta Fair Play głosi -„… Fair-Play jest sposobem bycia. Jest to poszanowanie dla samego siebie, które wyraża się przez:

– lojalność, poczucie sprawiedliwości,

– szacunek i uznanie dla przeciwnika niezależnie od tego, czy został zwycięzcą czy pokonanym,

– brak zamiaru demonstracyjnego chwalenia się swoim Fair Play,

– postawą pełną godności i zdecydowania, jeżeli przeciwnik lub publiczność wykraczają przeciwko fair-play,

– skromność w wypadku zwycięstwa i spokój w momencie porażki,

– pełną świadomość, że przeciwnik jest przede wszystkim partnerem w grze, z którym łączy go koleżeństwo sportowe.”

Pierwszym mistrzem świata w szachach, który przestrzegał zasad był Spasski, a ostatnim Fischer. Najczęstszym przejawem łamania zasad fair-play jest tak zwana taktyka turniejowa, w myśl której nie we wszystkich partiach należy walczyć o zwycięstwo, a można zremisować bez gry. najbardziej radykalna taktyka głosi – „remis bez gry z kolegą, wygrana z klientem”, co oznacza że należy walczyć o zwycięstwo tylko ze znacznie słabszym przeciwnikiem. Jedynie kobiety nie robią szybkich remisów. A przecież w szachach jest wiele okazji do demonstrowania postawy fair play. Najpiękniejszym momentem jest chwila zakończenia, kiedy zawodnicy, podając sobie rękę, dziękuję za grę i przystępują do analizy dopiero po zakończonej partii. W czasie wspólnej analizy omawiają krytyczne momenty partii, wyjaśniają sobie niuanse teoretycznych wariantów debiutowych i dzielą się wrażeniami dotyczącymi przebiegu partii.

Czasami nie dochodzi do wspólnej analizy. W czasie mistrzostw Polski kobiet we Wrocławiu w 1987 roku Agnieszka Brustman nie podała ręki Iwonie Świecik po przegraniu z nią partii, w której wykonała zaledwie dwa samodzielne posunięcia. Można to zostawić bez komentarza.

Oprócz cech ogólno-sportowych model mistrza w szachach musi oczywiście posiadać walory czysto szachowe.

11. Perfekcyjny repertuar debiutowy, który gwarantuje uzyskiwanie co najmniej równych pozycji białymi i bliskich wyrównania kolorem czarnym. W skład repertuaru wchodzą 2-3 warianty przeciwko debiutowi, który przeciwnik wybierze czarnymi oraz dwa- trzy otwarcia czarnymi w każdej grupie debiutów otwartych, półotwartych i zamkniętych. Repertuar jest harmoniczny, spójny, domknięty i dobrany zgodnie z temperamentem mistrza. Debiuty powiązane są ściśle z następującą po nich grą środkową, z której sposoby rozgrywania są dokładnie zbadane i zaplanowane.

12. Precyzyjna technika liczenia wariantów konieczna jest do uniknięcia prostych błędów (podstawień), a także pozwala lepiej gospodarować czasem do namysłu, co jest podstawowym działaniem profilaktycznym w celu uniknięcia niedoczasu. Technika liczenia wariantów jest podstawową umiejętnością szachisty, tym czym dla boksera lub szermierza praca nóg.

13. Rozwinięty zmysł kombinacyjny pozwala dostrzegać motywy i idee kombinacyjne, dzięki którym można uzyskiwać natychmiastową wygraną, przewagę materialną lub pozycyjną. Stwarzanie gróźb kombinacyjnych wykorzystywane jest w obronie trudnych pozycji i przy realizacji przewagi. Zmysł kombinacyjny, obok wyczucia pozycji, jest jednym z dwóch elementów, na podstawie których ocenia się miarę talentu danego szachisty.

14. Prawidłowa ocena pozycji i budowanie planów gry związane są ze strategicznym prowadzeniem partii. Wszechstronna analiza statycznych i dynamicznych elementów pozycji, wyciąganie logicznych wniosków, konstruowanie dalekowzrocznych planów strategicznych, pozwalających zrealizować własne zamysły i uniemożliwiające wprowadzenie w życie idei przeciwnika jest umiejętnością, którą mistrz posługuje się z dużą swobodą. Prawidłowa ocena pozycji i budowanie planu gry jest silną bronią nie tylko mistrzów świata, ale również czołowych arcymistrzów.

15. Znajomość typowych pozycji gry środkowej takich jak struktura karlsbadzka, izolowany pion, izolowana para pionów (wiszące piony), struktura Maroczego, pozycja typu jeż, statyczne, zamknięte, dynamiczne, otwarte, pionowe i placówkowe centrum pozwalają na półautomatyczne prowadzenie gry. Zamiast wymyślać nowe plany gry przy szachownicy, mistrz realizuje gotowe idee strategiczne, które wcześniej wyszlifował na treningach, zgłębiając wszystkie niuanse danych struktur pozycji. Pojawili się nawet wąscy specjaliści od rozgrywania poszczególnych typowych struktur gry środkowej jak na przykład Ulf Andersson, który pozycję typu jeż uzyskuje nie tylko czarnymi we wszystkich grupach debiutów, ale również dochodzi do niej białymi z tempem więcej. Im więcej szachista zna typowych pozycji gry środkowej, tym wyższą klasę reprezentuje, a mistrz powinien znać, co najmniej wszystkie typowe pozycje, które mogą powstać w granych przez niego debiutach.

16. Wyczucie pozycji zwane intuicją szachową. Pozwala znaleźć najlepsze posunięcie, ideę, plan prawie bez namysłu. Cecha ta pozwala na podejmowanie najtrafniejszych decyzji w warunkach ograniczonego czasu do namysłu, a także na zawężenie zbioru dopuszczalnych rozwiązań, które trzeba przeanalizować w procesie podejmowania optymalnych decyzji. W historii szachów za gracza o największej intuicji uważano legendarnego mistrza świata Jose Raula Capablankę, z szachistów bardziej współczesnych takie predyspozycje wykazuje Anatol Karpov.

17. Wysoka technika gry końcowej jest sztuką której prawdziwymi wirtuozami byli wszyscy mistrzowie świata i rzadko który arcymistrz mógł się do reprezentowania przez nich poziomu zbliżyć. Na technikę gry końcowej składają się:

– umiejętność rozgrywania końcówek na liczenie,

– strategia gry końcowej,

– automatyczne rozgrywanie typowych pozycji gry końcowej,

– znajomość ocen i idei rozgrywania elementarnych końcówek, w tym wszystkich końcówek klasycznych: figura przeciwko jednemu lub dwóm pionom i figura i pion przeciw figurze Technika gry końcowej jest umiejętnością, której zgłębianie trwa najdłużej i która wymaga dokładnej żmudnej i systematycznej pracy.

18. Umiejętność prowadzenia ataku i obrony potrzebne są m.in do realizacji przewagi pozycyjnej i ratowania trudnych pozycji. Najpiękniejsze ataki przeprowadzał Aleksander Alechin, mistrzem obrony był Emanuel Lasker. Są to podstawowe cechy modelu mistrza w szachach. Zostały one jedynie zasygnalizowane, lekko nakreślone, ponieważ o każdej z nich napisano wiele książek.

Jest jeszcze jedna sprawa, która wywołuje wiele kontrowersji w świecie szachowym. Chodzi o trenera, który będzie pracował z mistrzem. W polskim środowisku szachowym panuje błędna opinia, że trenować zawodnika może tylko szachista silniejszy od niego. Im silniejszy zawodnik, tym lepszym szachistą powinien być trener.

Zawodnik najbardziej ceni u trenera mistrzostwo w zawodzie, wysoką fachowość, chce mieć do niego zaufanie, chce aby trener był szczery, życzliwy i wyrozumiały we współpracy z nim. Postawa moralna trenera jest również istotną wartością, którą zawodnicy sobie bardzo cenią. Widzimy więc, że nowo poznany trener może spełnić tylko część oczekiwań zawodnika. Pozostałe wymagają dłuższego wspólnego poznania się.

Wiele przykładów prawidłowej polityki w stosunku do trenerów można znaleźć w Związku Radzieckim, gdzie jeden trener prowadzi zawodnika od początku jego kariery i kontynuuje prace w czasie najwyższych jego osiągnięć swojego podopiecznego. I tak można wyróżnić: Karta (Bielawski, Romaniszyn), Dworeckiego (Jusupow, Dolmatow) czy Szakarowa (Kasparow) i Furmana (Karpow).

Trener mistrza powinien charakteryzować się następującymi cechami:

– zaangażowaniem osobistym i uczuciowym oddaniem swej pracy;

– systematycznością pracy i konsekwencją w postępowaniu;

– stałym doskonaleniem swych kwalifikacji zawodowych;

– umiejętnościami organizatorskimi;

– umiejętnością współżycia z zawodnikami, działaczami i współpracownikami;

Przedstawiony wyżej model mistrza w szachach pokazuje jak ogromną pracę trzeba wykonać w czasie drogi do nauki ruchów do mistrzostwa sportowego.

Anatol Karpow i Garri Kasparow, którzy robili systematyczne postępy i nie trwonili czasu jak na przykład Robert Fischer, szli najkrótszą drogą do tytuły mistrza świata, pracowali około 15-16 lat. Rozumiemy teraz, dlaczego szachy należą do sportów tak zwanej wczesnej specjalizacji i jak długo trwa okres wpływu wychowawczego trenera na zawodnika.

Warto dążyć do wymienionych ideałów, jednakże ciężko to wszystko połączyć w jedną całość. Z punktu widzenia trenerskiego wiem, że nie każdy może być wirtuozem szachowym i z pewnymi cechami szachowego mistrza należy się urodzić. Nie mniej jednak w szachy może grać każdy i uczestnicząc w mniej czy bardziej znaczących zawodach może sprawiać to wiele radości.

 

Materiał pochodzi ze strony www.szachmistrz.eu